Authority Bias – Otorite Önyargısı Nedir?

Otorite Önyargısı (Authority Bias), adı üstünde otorite figürlerinin görüşlerine veya söylediklerine gereğinden daha fazla değer atfetme eğilimidir. Otorite kavramını, evdeki baba, iş yerindeki patronunuz, okuldaki hocalarınız veya siyasi lideriniz gibi çok geniş bir skalada inceleyebiliriz.

Konu hakkındaki fantastik deneylere girişmeden önce biraz tarih yoklaması ile zihin egzersizi yapmak isterim.

Tarihte Otorite Önyargısı

Kravatlı otoriteler bir yana dursun, otorite kavramı aslında kravatın icadından çok daha eskiye dayanır. Binlerce yıl öncesinde neredeyse her kabile anlamlandıramadıkları veya güçlerinin yetmediği her doğa olayı için arkasında bu olayları yöneten bir otoritenin (Tanrı) olduğuna inanmışlardır. Halk ise bazı felaketlerden kaçınmak için bu otoritelere daima itaat etmeleri gerektiğini düşünmüştür. İnsanlık tarihinin büyük bir kısmında sel, kuraklık, yaşam, ölüm, fırtına veya hastalık gibi durumların hepsinin sarsılmaz otoriteler tarafından bize gönderildiği veya bahşedildiklerine inanılmıştır. Sonuç olarak da hayatlarındaki kuralları ve davranışları bu sarsılmaz varlıklara göre şekillendirmişlerdir.

Bereket Tanrısı’na ufak bir yamuk yaptığınızda tüm yıl hasat toplayamıyordunuz, sonra sizi uçurumdan fırlatıp kurban ediyorlardı, fena yıllardı tabi…

Bu çok Tanrılı dinlerdeki otoritelerin gücü ise zamanla bilim sayesinde tek tek yıkılmıştır. Fakat insanoğlunun otorite ihtiyacı ve bağımlılığı bu noktada son bulmamıştır. Tek Tanrı’lı dinler ortaya çıkarak, dünyadaki tüm kralların, en zengin kişilerin ve en fakir halkın bile tepesine Tanrı bir otorite figürü şeklinde yerleşmiştir. Bu otoritenin kurallarına karşı tavrınıza göre de hem yaşamınız boyunca hem de yaşamınızın ardından sizi cezalar ve ödüller bekler.

Çok Tanrılı dinlerde otorite sahibi insanlar kendilerini Tanrının temsilcisi veya kendisi olarak gösterebilse de (Mısır Firavunları), tek Tanrılı dinlerde daha çok hizmetçi veya kul seviyesine inmişlerdir. Yine de bu durum tepe otoriteden gelen gücün suistimal edilmesini engellememiştir ve bu suistimal durumu din kavramından bağımsız olarak halen günümüzde bizi kontrol altında tutmak, bastırmak veya yanlış yönlendirmek için kullanılmaktadır.

Tarihi boyunca otorite bağımlısı olan insan ırkının bu konuda böylesine hassas olması da çok mantıksız gelmiyor açıkçası.

Authority Bias - Otorite Önyargısı Nedir

Bu tarz otorite önyargılarımız 2 kategoride zihnimize işler.

Birincisi ünvanlardır: Eskiden Şaman vesaire varken şimdi ise Rahip-İmam-Başbakan-CEO istemediğin kadar ünvan bulabilirsiniz. Özellikle Linkedin sağolsun ünvan yaratma konusunda epey hevesliyiz.

İkincisi giysilerdir: Eskiden avladığın hayvanların dişlerinden kolyeler takarlardı, kızılderililer tüyleri kullanırlardı, şimdi ise kravat, takım elbise ve doktor önlüğü epey ağır basıyor.

Diş macunu reklamlarında neden önlüklü dişçiler oynar dersiniz?

Otorite Önyargısı Deneyleri

Peki otoriteye karşı olan önyargılarımızı ölçmek mümkün mü?

Bu konuda yapılan güzel bir deneyden bahsedersem konu kafanıza yatacaktır diye düşünüyorum.

En popüleri 1961 Milgram deneyi olarak geçiyor. Deneyin çok fazla varyasyonu var o yüzden özet geçeceğim sadece, durumu anlamanız açısından.

Denekler bir odaya yerleştirilerek elektrik şokunun öğrenmeye olan etkisini ölçen bir deneye tabi tutuldukları tembih ediliyor ve yan odadakilere belli durumlarda elektrik şoku vermeleri isteniyor. Yan odada ise “sahte denekler” elektrik şoku yemiş gibi bağırıp haykırıyorlar. Gerçek denekler başlarında duran otoritenin emirleri ile sırayla voltajı arttırarak diğer odaya şok vermeye başlıyor. Bir yandan da diğer odadan gelen sahte çığlıkları duyarak irkiliyor. Odadaki önlüklü otoritenin emirleri ile deneklerin bir çoğu son seviye olan 450 Volta kadar elektrik verip deneyi tamamlıyor.

Başka bir gruba ise aynı deney, önlüksüz ve doktor ünvanı olmayan bir otorite gözleminde yaptırılıyor, bu varyasyonda ise denekler çığlıklara dayanamayıp deneyi yarıda bırakıyorlar. Deneyin başlangıç amacı işkence kamplarındaki psikoloji hakkında fikir sahip olmakmış. Deneklerin tanımadıkları insanlara sadece bir ünvan ve önlük sayesinde 450 volt verdiklerine şahit olunca da, işkence kamplarında emirler doğrultusunda yapılan akla alınmayan şeyler bir parça daha olası gözükmeye başlıyor.

Authority Bias

Otorite Önyargısı’na Karşı Savunma

Öncelikle otoritenin gerçekliğini sorgulamanız gerekiyor.

Savunma Mekanizması: Otoritesine saygı duyduğunuz kişiler “kuvvetli” giysi veya ünvanlara sahip ise, durumu bir gözden geçirin. Bu kişi gerçekten uzman mı? Söyledikleri kulağa mantıklı geliyor mu? gibi sorular sizi sahte otoritelerden koruyacaktır.

İkinci olarak da otoritelerin uzman olmadıkları alanlardaki görüşleri konusunda çok dikkatli olun.

Otorite karşısında Halo Etkisi‘ne tutulmak büyük hatalara giden bir patikaya yönlendirir bizi. Halo etkisi bir kişinin iyi bir özelliğini baz alarak diğer alakasız özelliklerinin de iyi olduğuna inanma önyargısıdır. Muazzam yetenekli bir dişçiniz var diyelim, muayeneden sonra ayak üstü yatırım muhabbeti ediyorsunuz, bir bakmışsınız ertesi gün dişçinin önerdiği hisselere basmışsınız tüm paranızı.

Kimden hangi alanda ne tavsiye alacağınızı dikkatli seçin!

Yazımı bitirirken bonus ipucu: Twitter ve Instagram’da takipçi kasmış bazı “dangalakları” gidip de otorite figürü olarak görmeyin lütfen…

 

Paylaşmak Güzeldir

Yazıyı buraya kadar okuduysan Kişisel Gelişim konusunda hevesli olduğun kesin. Peki kendini geliştirebileceğin bir Türkçe Youtube Kanalı olduğunu söylesek? Ayrıntılar için resme tıkla!

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.